Sevde Kalafat
2 years ago - 6 Dakika, 53 Saniye

Түндүк бугулары менен бирге жашаган дука эли (цаатандар)

Монголиянын түндүгүндөгү тайгаларда жашаган дука эли (цаатандар), түндүк бугусу менен болгон достугу жана көчмөн жашоо стили менен айырмаланат. Дука эли «алайе өй» «түркүк үйү» деп аталган чатырларда жашашат. Алар кыпчак тил группасындагы бир диалектиде сүйлөшүшөт. Негизинен аңчылык жана жер-жемиш жыйноочулук менен күн көрүшөт. Алардын жеген тамактарынын түрү аз: нан, манты, жашылча, куурулган макарон жешет, эртең менен сүт кошулган чай ичишет. Кийиктин этин кургатышат же сууда сакташат.

Түндүк бугулары менен бирге жашаган дука эли (цаатандар)


Дукалардын бабалары Тувадан бул жерге түндүк бугулары менен келгени айтылат жана ошол себептен улам ал бугуларга өзгөчө мамиле кылышат. Алардын этин, сүтүн жана күчүн пайдаланышат. Рен бугуларын сактап калуу үчүн, ууга чыкканда алардын үчөөнүн бирин гана кармашат. Бирок, бул чара аларды сактап калуу үчүн албетте жеткиликтүү эмес. Алардын тукумун сактап калуу үчүн 1986-жылы Орусиядан 20 бугу алып келишкен, бирок бул алардын жок болуусун токтотуп кала алган жок.

Түндүк бугулары менен бирге жашаган дука эли (цаатандар)


Шаманизм ишенимин катуу карманган эл жай бүткөндө кыштоолорго көчүп башташат. Табият шаманизмде ыйык болгондуктан, алар табиятка аяр мамиле кылышат жана табияттан өздөрү муктаж болгон нерселерди гана эсеби менен алышат. Дарыяларды булгоо же болбосо дарыянын жээгинде мал союп канын сууга агызуу күнөө болуп эсептелгендиктен, эгер дарыяга кан кошулуп кеткен болсо дарыядан кечирим сурашып, ага сүт төгүшөт. Алар Монголиянын эң аз сандагы этникалык тобу болуп эсептелет. Алардын саны: көчмөндөр 200 киши, баары биригип 500 киши. Алардын бир бөлүгү «Ак-көл» деп аталган (моңгол тилинде «Саганнур») айылда жашашат. Ал жерде мектепке барган балдар дука тилин билбегендиги жана үйрөнүүнү каалабагандыгы үчүн дука тили жок болуп кетүү коркунучунда турат. Дукалардын салттары моңголдордуку менен аралашып кеткен жана бул эки элдин ортосунда кыз алып берүү да кеңири жайылган. Албетте, дукалар менен моңголдордун ортосундагы негизги айырмачылык, дукалар бийик-бийик тоолордо түндүк бугусун багып, көчмөн жашагандыгы болуп саналат. Алар жөнүндө жазылган эң көлөмдүү изилдөөлөрдүн бири 2012-жылы Атлас журналынын жазуучусу Селжен Бүйүкүстел тарабынан калемге алынган. Бүйүкүстел эки ай бою дукалар менен бирге жашап, алардын жашоосу тууралуу маалымат топтогон жана документалдык тасма даярдаган.

Түндүк бугулары менен бирге жашаган дука эли (цаатандар)          

Ар бир тилдин жана маданияттын түбөлүк бар болууга укугу бар. Дука тили жана маданияты да жер жүзүндө түбөлүк жашайт деп үмүт кыламын...